تبریز از نگاه ویکیپدیا
تلفظ راهنما·اطلاعات ) یکی از شهرهای بزرگ ایران و مرکز استان آذربایجان شرقی است. این شهر بزرگترین شهر منطقهٔ شمالغرب کشور بوده و قطب اداری، ارتباطی، بازرگانی، سیاسی، صنعتی، فرهنگی و نظامی این منطقه شناخته میشود.[۱]
تبریز به دلیل جای دادن بسیاری از کارخانههای مادر و بزرگ صنعتی در خود و
نیز وجود بیش از ۶۰۰ شرکت قطعهساز در آن، دومین شهر آلوده و نیز دومین
شهر صنعتی در ایران پس از تهران بهشمار رفته و به دلیل صنعتیبودن، یکی از
مهمترین شهرهای مهاجرپذیر کشور محسوب میشود.[۹][۱۱] این شهر قطب صنعت خودروسازی و قطعهسازی ایران بوده و با تولید سالانهٔ ۱۶٬۰۰۰ دستگاه موتور دیزل، بهعنوان بزرگترین تولیدکنندهٔ این نوع دستگاه در سطح منطقهٔ خاورمیانه شناخته میشود.[۱۲]
جمعیت تبریز در سال ۱۳۸۵ خورشیدی بالغ بر ۱٬۳۷۸٬۹۳۵ نفر بوده[۳] که این تعداد در سال ۱۳۸۸ خورشیدی به ۱٬۴۵۹٬۰۰۰ نفر رسیدهاست.[۱۳] پس از بهرهبرداری از آزادراه نبیاکرم، میزان مسافرپذیری این شهر روبه افزایش نهاد و تبریز پس از مشهد، بهعنوان دومین شهر مسافرپذیر کشور مطرح گردید.[۱۴] بهجهت ریشهکنی تکدیگری از تبریز، این شهر بهعنوان «شهر بدون گدا» شناخته میشود.[۱۵] سازمان بهداشت جهانی تبریز را بهعنوان سالمترین شهر ایران برگزیدهاست.[۱۶] نام این شهر بهعنوان نخستین پایتخت جهان تشیع به ثبت رسیدهاست.[۱۷]
تبریز در غرب استان آذربایجان شرقی و در منتهیالیه مشرق و جنوب شرق جلگهٔ تبریز قرار گرفتهاست. این شهر از سمت شمال به کوههای پکهچین و عون بن علی، از سمت شمال شرق به کوههای باباباغی و گوزنی، از سمت شرق به گردنهٔ پایان و از سمت جنوب به دامنههای کوه سهند محدود شدهاست.[۱۸][۱۹][۱] آب و هوای تبریز در زمستانها بسیار سرد و در تابستانها خشک و گرم است؛[۲۰] اگرچه حرارت به دلیل نزدیکی به کوه سهند و وجود باغهای زیادی در پیرامون شهر تعدیل میگردد.[۲]
نام تبریز در کتابها و اسناد تاریخی تحت نامهای مختلفی نظیر «تَورِز»، «تَورِژ»، «تِبریز» و «توری» به ثبت رسیدهاست. این شهر در طول تاریخ بارها ویران و تجدیدبنا شدهاست. بنای تبریز به دوران اشکانی و ساسانی برمیگردد؛ البته در آغاز دوران اسلامی روستای کوچکی بیش نبودهاست.[۲] این شهر در طول حکومت چهارصدسالهٔ خاندان «رَوّادی» و اسکان قبیلهٔ عرب «اَزْد» به شکوفایی رسید.[۱] اوج شکوفایی تبریز در زمان ایلخانان بود که در این زمان، این شهر پایتخت قلمرویی پهناور از نیل تا آسیای مرکزی بودهاست.[۲۱] تبریز در سدههای گذشته شاهد حوادث متعددی از قبیل اشغال توسط بیگانگان و زمینلرزههای مهلک بودهاست.[۲] این شهر پایتخت آققویونلوها و قراقویونلوها، نخستین پایتخت حکومت صفویه و آغازگر انقلاب مشروطه علیه استبداد محمدعلیشاه بودهاست.[۲۱][۲۲]
تبریز به سبب موقعیت مناسب خود، در گذشته از مراکز تجاری منطقه به شمار میرفته و امروزه نیز یکی از مراکز مهم صنعتی در سطح ایران محسوب میشود.[۲۳] این شهر در دو سدهٔ اخیر، مبدأ بسیاری از تحولات اجتماعی، فرهنگی و صنعتی در کشور بوده و نقشی کلیدی در تحولاتی مانند انقلاب مشروطیت، انقلاب ایران در سال ۱۳۵۷ و مدرنیزهکردن ایران داشتهاست. مردمان تبریز هماکنون به زبان ترکی آذربایجانی تکلم مینمایند؛ هرچند اسناد و شواهد موجود نشان میدهد که پیشتر زبانی ایرانی با ریشهٔ غیرترکی در این شهر تکلم میشدهاست.